Tijdens nachtduiken aan boord van onze schepen krijgen wij, duikers, de kans om de onderwaterwereld vanuit een ander perspectief te zien. En het is een perspectief waarvan we kunnen leren! Net als dieren op het land kunnen vissen de nacht gebruiken om te jagen of te slapen. Maar heb je je ooit afgevraagd hoe vissen slapen?
De fysiologie van slaap
Slaap lijkt dezelfde herstellende functie te hebben voor het lichaam en brein van vissen als voor ons mensen. Maar omdat het brein van vissen minder complex is dan het onze, lijken vissen niet door de slaapfasen te gaan zoals wij dat doen. Zo lijken vissen geen REM-slaap.
De slaappatronen van vissen zijn ook flexibeler dan die van ons. Hoewel mensen zich kunnen aanpassen aan nachtwerk en slapen overdag, is die overgang niet zo makkelijk als je zou denken. Vissen kunnen hun slaap echter makkelijker aanpassen, afhankelijk van verschillende factoren. Denk aan de aanwezigheid van roofdieren, de beschikbaarheid van voedsel en de watertemperatuur.
Dus, hoe slapen vissen?
Om te beginnen: niet alle vissen slapen. Of je het nu gelooft of niet, veel oceaanvissen, zoals tonijn, slapen helemaal niet! Dat klinkt tegenstrijdig, maar een belangrijke functie van slaap is het beperken van zintuiglijke input om geheugen te vormen (en zo het leren te ondersteunen). Omdat deze vissen constant in diep oceaanwater zwemmen, waar het landschap weinig verandert, lijkt dat de noodzaak om te slapen op te heffen.
Voor vissen die wél slapen, zijn er net zoveel manieren om te slapen als bij landdieren. Sommige drijven gewoon wat rond en bewegen af en toe hun staart of vin om zich stabiel te houden. Andere dommelen onder rotsen, in holtes of zelfs in nesten. Sommige zweven aan het oppervlak en andere vlak bij de bodem.
Binnen scholen vissen slapen sommige terwijl de andere de wacht houden voor roofdieren. Papegaaivissen daarentegen scheiden een laag slijm af die hen omhult terwijl ze slapen. Deze cocon beschermt hen tegen parasieten en maskeert hun geur voor roofdieren, zoals murenen.
Hoe diep zijn ze onder zeil?
We hebben het niet over waterdiepte, maar meer over hoe 'goed' ze slapen. De meeste vissoorten die slapen, zijn nooit volledig in slaap, omdat ze alert moeten blijven voor gevaar. Dolfijnen (ja ja, we weten het, geen vis… maar ze leven wel in de oceaan) houden bijvoorbeeld maar één helft van hun brein in slaap terwijl de andere wakker blijft, zodat ze altijd alert zijn.
Sommige vissen kunnen lange tijd wakker blijven tijdens hun trek, het paaien of de zorg voor hun jongen (een kersverse moeder blijft tenslotte een kersverse moeder!). En sommige vissen slapen pas als ze volwassen zijn.
Er zijn een paar uitzonderingen. De op het rif levende Spaanse hogfish bijvoorbeeld valt in zo'n diepe slaap dat hij uit het water getild kan worden zonder ook maar wakker te worden. We hebben vast allemaal wel eens zulke nachten gehad! Over slaap gesproken: zebravissen en zelfs kwallen kunnen last hebben van slaapstoornissen, zoals moeite met inslapen. Het is ook bekend dat ze last kunnen hebben van slaaptekort.
Dus de volgende keer dat je een nachtduik maakt of overdag een vis tegenkomt die niet echt op je reageert… is dat waarschijnlijk omdat hij een dutje doet! ?
