Operation Crossroads kwam op 1 juli 1946 letterlijk met een knal tot leven met de Able Test. Toeschouwers, en een wereldwijd publiek, waren opvallend weinig onder de indruk van het resultaat; maar daar kwam verandering in. De tweede van drie geplande tests, de Baker Test, stond op het punt alle verwachtingen te overtreffen.
De voorbereidingen beginnen
Na de eerste test op 1 juli lag het overgrote deel van de nucleaire vloot nog steeds op zijn plek in Bikini Atoll. Sommige schepen waren behoorlijk gehavend, maar ze werden 'schoongemaakt' en klaargemaakt voor ronde twee. Daarbij hoorden reparaties om ervoor te zorgen dat alle schepen volledig waterdicht waren. Ook werden de ketels gerepareerd zodat ze allemaal op eigen kracht konden varen.
Alles was nu gereed en de 68 doelschepen lagen voor anker op hun toegewezen plekken in de lagune. Zes van de acht onderzeeërs doken onder. Daarna werd de ster van de show, een tweede Fat Man-plutoniumbom, voorzichtig in het water neergelaten in een waterdichte stalen caisson. 'Helen of Bikini' hing 27,4 meter (90 voet) onder landingsvaartuig LSM-60, dat ingrijpend voor deze taak was aangepast.
De testinstrumenten werden gecontroleerd en opnieuw gecontroleerd. Verspreid over de vloot werden varkens en ratten geplaatst om de effecten op levende zoogdieren te bestuderen. Ten slotte werden alle ondersteuningsschepen en het personeel uit de lagune geëvacueerd. Bijna. Drie matrozen van de marine bevonden zich op de een of andere manier nog aan boord van het doelschip USS Gasconade. Nadat ze de ra's met vlaggenlijnen hadden versierd, werden ze opgemerkt en pas 3 uur voor de ontploffing geëvacueerd.
De explosie
Na de 'air burst' van de eerste explosie was de Baker Test een explosie in ondiep water, om het effect op de vloot te vergelijken. Zoiets was nog nooit eerder geprobeerd, dus niemand wist echt wat er zou gebeuren. Er waren natuurlijk theorieën, maar niemand wist het zeker. We kwamen er vrij snel achter...
Wat er op 25 juli 1946 gebeurde, was, afhankelijk van je standpunt, behoorlijk indrukwekkend.
0 seconden tot 0,004 seconden
De ontploffing veroorzaakte een snelgroeiende gasbel. Deze begon een krater in de zeebodem te vormen en duwde tegelijkertijd het water erboven omhoog tot een koepel van opspattend water
0,004 seconden tot 1 seconde
De lagune is binnen een straal van 500 voet rond de explosie vrijwel leeg. Zo'n 2 miljoen ton zeewater, zand en het landingsvaartuig LSM-60 worden met 760 meter per seconde de lucht in geslingerd. Wat begon als een bel groeit uit tot een holle schoorsteen van opspattend water van 1.800 meter hoog en 600 meter breed. De middelste 430 meter van de schoorsteen is leeg.
1 seconde tot 11 seconden
Na de eerste supersone schokgolf zorgt de lage druk erachter voor onmiddellijke mist, waardoor alles een paar seconden achter een 'Wilson-wolk' verdwijnt. Zodra de wolk snel optrekt, wordt de volledig gevormde schoorsteen zichtbaar terwijl die zijn stijging begint af te remmen.
Tegelijkertijd stroomt water uit de lagune de lege ruimte in die door de explosie is ontstaan. Dit veroorzaakt een tsunami die schepen optilt als die passeert. De eerste golf bevindt zich nu 300 meter van de explosie en is bijna 30 meter hoog.
11 seconden +
De schoorsteen valt terug in de lagune en veroorzaakt een 275 meter hoge 'base surge'. Deze vloedgolf rolt over de vloot heen en bedekt de schepen in feite met een sterk radioactieve laag. De tsunami bereikt vervolgens Bikini Island zelf en treft de kust met een hoogte van ongeveer 5 meter. De landingsvaartuigen daar worden op het strand geworpen en met zand gevuld.
Fallout van de Baker-test
De eerste en onmiddellijke uitwerking van de explosies was het zinken van negen schepen, hetzij meteen, hetzij kort daarna. Daartoe behoorden enorme schepen als de Saratoga (vliegdekschip), de Arkansas (dreadnought) en de Nagato (super-dreadnought), evenals drie onderzeeërs. Nog eens acht schepen werden door de Baker-test als onbruikbaar of zwaar beschadigd geclassificeerd. Een daarvan was de zware kruiser Prinz Eugen, die aan de lijst van verloren schepen zou worden toegevoegd toen ze vijf maanden later in Kwajalein kapseisde.
Het grootste verschil tussen de Able- en Baker-test was de radioactieve besmetting van alle doelschepen door Baker. Volgens het eerste rapport van de JCS Evaluation Board was het radioactieve gevaar door de verspreiding van het water zo groot dat...
“het na 4 dagen voor inspectieteams die binnen een ruime veiligheidsmarge werkten nog steeds onveilig was om enige noemenswaardige tijd door te brengen in het centrum van het doelgebied of om aan boord te gaan van de daar verankerde schepen.”
Men verwachtte een hogere besmetting dan bij Able, maar die was nog groter en veroorzaakte meer problemen dan verwacht. Toen de ondersteuningsschepen eindelijk de lagune binnenvoeren voor evaluatie, ontsmetting en bergingswerk, meden ze de hotspots in het lagunewater die door onbemande boten waren opgespoord. In eerste instantie ging het personeel alleen aan boord van de verst gelegen doelschepen. Voor de meeste schepen moest het opnieuw aan boord gaan wachten tot de kortlevende radio-isotopen vervallen waren. Pas tien dagen later ging men aan boord van het laatste doelwit.
Het opruimen na de Baker-test
Na de Able-test spoten en borstelden de militairen de doelschepen effectief schoon. Dat lijkt ons vandaag de dag verbazingwekkend, maar in werkelijkheid was de radioactieve besmetting van de schepen opmerkelijk laag. De eerste stralingsuitbarsting van de explosie duurde enkele seconden, maar stelde de schepen vlak bij het detonatiepunt bloot aan neutronen- en gammastraling. Hoewel deze snelle maar hevige dosis dodelijk zou zijn geweest voor mensen, maakte ze de schepen niet radioactief.
De Baker-test was echter heel anders. De base surge, die ontstond toen het lagunewater op zijn plaats terugviel, was verwacht, maar niet op de schaal waarop die zich daadwerkelijk voordeed. Op beelden lijkt het een golf, maar het was in feite een zeer dichte wolk van nevel, spray en lucht. Deze nevel voerde in feite enorme hoeveelheden splijtbaar materiaal mee dat hij simpelweg achterliet op elk oppervlak dat hij raakte. Toen het water verdampte, bleef de straling achter.
Het probleem verergert
Dit probleem trof ook de steunschepen die tijdens de explosie buiten het bereik van de straling lagen. Toen ze de lagune binnenvoeren om te helpen bij het verzamelen van gegevens of bij het opruimen zelf, zogen ze lagunewater hun koelsystemen in. Dat water was uiteraard radioactief, en zo raakten ook deze schepen besmet.
Bijna twee weken lang werden verschillende methoden gebruikt om de bestraalde schepen te reinigen. Blusschepen bespoten ze met water, al hielp dat niet veel aangezien het gebruikte water uit de lagune kwam. Dekken en rompen werden 'intensief geschrobd' (zo nutteloos als het klinkt), er werden chemicaliën gebruikt, maar niets leek te werken. Op 10 augustus kwam dit alles tot een hoogtepunt.
Een halt toeroepen
Kolonel Stafford Warren, hoofd van de afdeling Radiologische Veiligheid voor Operatie Crossroads, had op 3 augustus besloten dat hij al genoeg had gezien. Bij gebrek aan een goed ontsmettingsprotocol was hij er sterk van overtuigd dat de methoden zowel ineffectief als gevaarlijk waren. Vooral omdat veel van de matrozen die de schoonmaak deden geen beschermende kleding droegen en hun besmetting overal met zich meedroegen. Hij maakte zich het meest zorgen over plutonium, dat ter plaatse niet direct detecteerbaar was, en liet zijn mening horen.
Voor admiraal Blandy was dit echter niet genoeg. Zoals je je misschien herinnert, was hij de commandant van de Joint Task Force en moest hij flink overtuigd worden. Het kostte zelfs een week, en zelfs toen liet hij kolonel Warren rechtstreeks aan 1.400 man uitleggen waarom ze moesten stoppen met wat ze deden. Op 9 augustus werd er plutonium aangetroffen in de officiersverblijven van de Prinz Eugen. Warren liet Blandy ook een röntgenfoto van een doktersvis zien, die was gemaakt door de vis simpelweg een tijdje op een fotografische plaat te leggen. Dat leek de doorslag te geven en alle schoonmaakoperaties werden afgelast.
Er stond een derde test gepland voor Operatie Crossroads, maar de mislukte schoonmaak maakte een einde aan de gang van zaken. De schepen konden niet effectief worden schoongemaakt, waardoor ze niet voorbereid konden worden op de Charlie-test. Daarmee kwam er een einde aan Operatie Crossroads. Natuurlijk moest het stof eerst neerdalen, moesten de rapporten worden geschreven en de conclusies worden getrokken. Maar de actie was voorbij... voorlopig. Het atoomtesten in de Stille Oceaan was nog maar net begonnen.
Lees meer en boek
Klik hier om meer te lezen over de 75e verjaardag van Operatie Crossroads of de eerste Able Test. Of ga, om je plaats te boeken om de nucleaire vloot te zien, naar onze Bikini-atol pagina.
Over de auteur
